Veranderingen in de wereld van ontwikkelingsfinanciering – met name de scherpe daling van buitenlandse hulp en minder goedkope leningen voor lage-inkomenslanden – hebben belastingheffing weer onder de aandacht gebracht.
Afrika is een nieuw "belastingtijdperk van ontwikkeling" binnengetreden. Nu externe financiering opdroogt, zijn veel Afrikaanse landen nu meer afhankelijk van hun eigen vermogen om geld in te zamelen via belastingen. Maar grote delen van Afrikaanse economieën zijn informeel, en dat wordt algemeen gezien als een obstakel voor het innen van belastinginkomsten.
Mijn recente werk toont ook aan dat landen met hoge niveaus van informaliteit de neiging hebben minder belastinginkomsten te innen en andere gerelateerde uitdagingen te ondervinden.
Regeringen die moeite hebben om lonen te betalen en openbare diensten te leveren, hebben twee hoofdkeuzes:
- meer belastingen heffen uit de formele sector door tarieven te verhogen, nieuwe belastingen in te voeren of belastingprikkels te verminderen (niet populair bij bedrijven die al betalen)
- belastingheffing uitbreiden naar de informele sector, waar de meeste mensen werken en de meeste bedrijven opereren, hoewel zij al gedeeltelijk belast worden door belastingachtige heffingen en andere informele betalingen.
Het bereiken van het tweede stuit op veel obstakels.
Ongeveer 85% van de mensen in de werkende leeftijd in Afrika bezuiden de Sahara is informeel in dienst. Dat maakt het buitengewoon moeilijk voor belastingautoriteiten om economische activiteit te volgen of naleving af te dwingen. Informaliteit maakt het voor regeringen moeilijker om de drie capaciteiten op te bouwen die nodig zijn voor effectieve belastingheffing: identificatie, detectie en inning.
Technologie biedt een antwoord op alle drie de uitdagingen. Maar, zoals mijn onderzoek aantoont, is het geen complete oplossing. Slecht ontworpen tools kunnen bestaande uitdagingen versterken of nieuwe onrechtvaardigheden creëren, vertrouwen verzwakken en mensen terug naar contant geld drijven.
Technologie als een tweesnijdend zwaard
Identificatiecapaciteit is het vermogen om te weten wie belasting zou moeten betalen – of het nu individuen, bedrijven of eigendommen zijn – via betrouwbare registers en databases. Detectiecapaciteit houdt in dat wordt geverifieerd of mensen en bedrijven de juiste bedragen rapporteren. Dit wordt vaak gedaan door gebruik te maken van informatie van derden, zoals elektronische bonnetjes en mobiel-geld records. Inningscapaciteit is het vermogen om ervoor te zorgen dat belastingen soepel en veilig worden betaald.
Technologie kan alle drie versterken:
- digitale ID-systemen maken het gemakkelijker om belastingbetalers te koppelen aan hun verplichtingen
- elektronische transactiegegevens helpen onderrapporteerd inkomen aan het licht te brengen
- online aangifte of geautomatiseerde inhoudingssystemen maken betalingen gemakkelijker voor belastingbetalers terwijl face-to-face interactie wordt verminderd, wat inefficiënt is en tot fraude kan leiden.
Opkomende technologieën zoals kunstmatige intelligentie en machine learning worden nu gebruikt om belastingbetalersrisico's te beoordelen, verdachte aangiftepatronen te markeren, mogelijke fraude op te sporen en auditcases veel nauwkeuriger en efficiënter te prioriteren dan handmatige selectie. Basishardware, digitale infrastructuur en betrouwbare gegevenssystemen moeten aanwezig zijn voordat betekenisvolle vooruitgang in dit gebied kan worden bereikt voor lage-inkomenslanden.
Een manier waarop regeringen proberen de informele sector te belasten, is via "vereenvoudigde belastingregimes". Technologie speelt een belangrijke rol.
De ervaring van Rwanda laat bijvoorbeeld zien hoe krachtig digitale facturering kan zijn. Wanneer grote bedrijven geldige elektronische facturen nodig hebben om uitgaven te claimen, dringen ze deze vereiste door aan de kleinere leveranciers waar ze van kopen, waardoor de naleving van belastingen toeneemt. De elektronische factureermachines van Rwanda hebben ook aangetoond dat vrijwillige btw-naleving mogelijk is wanneer technologie het proces vereenvoudigt, papierwerk vermindert en de informatielacune sluit.
In Kenia heeft de regering eTIMS geïntroduceerd, een papierloos digitaal systeem dat bonnetjes elektronisch opslaat. Het werkt via elektronische belastingregisters die verkoopgegevens valideren, ondertekenen, versleutelen en vervolgens rechtstreeks naar de Kenya Revenue Authority sturen.
Belastingheffing op digitale financiële diensten
Digitale financiële diensten maken nu deel uit van het dagelijks leven op het hele continent, vooral mobiel geld en digitale portemonnees. De afgelopen jaren zijn regeringen ook begonnen met het gebruik van de diensten als belastinggrondslag. Het idee is dat zelfs als informele handelaren geen formele belastingen betalen, velen nog steeds elektronische betalingen doen via systemen zoals mobiel geld of e-wallets.
In Ghana heeft de regering een e-heffing op elektronische transacties ingevoerd van 1,75%, met een vrijstelling van 100 cedi (US$ 10). Na publieke tegenstand en een grote verschuiving terug naar contant geld, werd het tarief eerst verlaagd en vervolgens in 2025 volledig verwijderd. Het werd geacht formalisatie-inspanningen te verminderen en financiële inclusie terug te draaien.
De kunst van het mogelijke
Belastingheffing in lage-inkomenslanden is vaak de "kunst van het mogelijke". Bewijs toont aan dat mobiel-geld belastingen het gebruik van digitale financiële diensten scherp kunnen verminderen – tot 39% in sommige omgevingen. De last is bijzonder zwaar waar de bankpenetratie laag is. Plattelandsgebruikers en gebruikers zonder bankrekening hebben geen echte alternatieven voor mobiel geld. Ze moeten ofwel de heffing betalen of hun toevlucht nemen tot inefficiënte en vaak duurdere opties.
Regeringen balanceren concurrerende prioriteiten. Ze willen digitalisering bevorderen en digitale financiële dienstenmarkten ondersteunen, terwijl ze ook financiële inclusie uitbreiden door formele financiële diensten betaalbaar en toegankelijk te houden. Tegelijkertijd moeten ze duurzame inkomsten genereren.
Technologie moet deel uitmaken van het antwoord, maar het vereist sterke fundamenten.
Er is een fundamentelere kwestie dan dat technologie helpt om papierwerk te digitaliseren of onmiddellijke aangifte mogelijk maakt. Naarmate rijkdom overgaat naar digitale rails – apps, platforms, e-wallets, blockchain en zelfs crypto – moeten belastingsystemen daarmee meeontwikkelen. Landen kunnen niet bijblijven tenzij ze investeren in 21e-eeuwse belastingvaardigheden en de digitale infrastructuur om verder te gaan dan de analoge belastingsystemen.
In landen met hoge informaliteit kan technologie belastingmodernisering ondersteunen, maar het heeft ook grote beperkingen. Deze zijn gekoppeld aan zwakke infrastructuur, menselijk gedrag en institutionele of juridische beperkingen.
Digitale tools kunnen eenvoudigweg niet functioneren waar elektriciteit of internettoegang onbetrouwbaar is.
De menselijke factor is ook belangrijk: zelfs wanneer systemen werken, missen veel belastingbetalers de vaardigheden, het bewustzijn of de financiële capaciteit om ze te gebruiken. En belastingambtenaren kunnen nieuwe tools weerstaan of misbruiken als prikkels niet zijn afgestemd. Het juridische kader is ook belangrijk, aangezien digitale audits snel kunnen worden uitgevoerd, alleen om het proces te vertragen als rechtbanken inefficiënt zijn.
Wat nodig is
De fundamentele uitdaging bij belastingheffing blijft: geen enkel belastingsysteem kan inkomsten, rechtvaardigheid en eenvoud tegelijkertijd maximaliseren. Goed beleid betekent het kiezen van de juiste balans, in plaats van te vervallen in afwegingen die de grootste last op de armsten leggen. En mensen zijn meer bereid te betalen wanneer ze zien dat de regering iets teruggeeft in termen van essentiële diensten.
Uiteindelijk is belasting politiek. Het gaat om beslissingen over wie betaalt, en hoe, die de prioriteiten van een land weerspiegelen net zoveel als zijn technische capaciteit.
Naarmate inkomen en bedrijfsactiviteit verschuiven naar digitale platforms, hebben regeringen moderne systemen nodig die dat kunnen bijhouden, begrijpen hoe informele bedrijven volledig of gedeeltelijk naar digitale rails verschuiven en belastingregels effectief kunnen toepassen.
Abel Gwaindepi, Senior Onderzoeker, Deens Instituut voor Internationale Studies
Dit artikel is opnieuw gepubliceerd vanuit The Conversation onder een Creative Commons-licentie. Lees het originele artikel.
