Vince Rafael herdenken en de kracht van woorden in de Filipijnse geschiedenis

Vicente L. Rafael overleed op 21 februari 2026, kondigde zijn partner Lila Shahani aan. Hij werd 70 jaar. Rafael was hoogleraar geschiedenis aan verschillende universiteiten in de Filipijnen en in het buitenland, laatstelijk aan de University of Washington in Seattle. In zijn eerbetoon zei het Departement Geschiedenis van de University of the Philippines dat Rafael andere sociale wetenschappen, zoals antropologie en sociologie, gebruikte bij het lezen en interpreteren van geschiedenis. Een van zijn bekendste werken was Contracting Colonialism: Translation and Christian Conversion in Tagalog Society under Early Spanish Rule (Cornell University Press, 1988).

Ik kende Vicente L. Rafael bij naam lang voordat ik hem ontmoette. Iedereen die Filipijnse geschiedenis, kolonialisme of nationalisme studeerde, kwam al vroeg zijn werk tegen. Zijn boeken circuleerden op grote schaal in klaslokalen en leesgroepen, en vormden hoe velen van ons kolonialisme, taal en de vorming van de Filipijnse natie begonnen te begrijpen. 

Ik ontmoette Vince persoonlijk slechts kort, in 2016, tijdens de bijeenkomsten van de Association for Asian Studies in Seattle. Het was een korte uitwisseling tussen paneldiscussies, een van die gehaaste academische introducties die vaak nergens toe leiden. Maar deze wel. We beloofden contact te houden, en dat deden we. Kort daarna begonnen we te corresponderen en mogelijke samenwerkingen te bespreken.

In een e-mail schreef hij:

Hi Stephen, ik vroeg me af of je een essay of boekhoofdstuk hebt dat het nieuwe archeologische werk dat je hebt gedaan samenvat en de manieren waarop het ons begrip van prekoloniale geschiedenis herziet. Bedankt!

Die korte notitie weerspiegelde iets essentieels over Vince. Hoewel hij was opgeleid als historicus, was hij attent op archeologie en op hoe nieuw materieel bewijs gevestigde verhalen over het Filipijnse verleden kon herzien. Hij wilde weten hoe opgravingen en landschappen geërfde koloniale chronologieën zouden kunnen compliceren. Hij las over disciplines heen en nam werk serieus dat tegen conventionele grenzen indruiste.

In een ander bericht voegde hij toe:

Trouwens, ik zal je binnenkort contacteren over een ander project — ik laat het je weten.

Er was altijd wel een ander idee in vorming, een ander gesprek dat zich opende.

We ontmoetten elkaar ook in Manilla toen ik op weg was naar Bicol voor de begrafenis van mijn vader. Vince en zijn levenspartner, Lila Shahani, maakten tijd om me te zien. Ze waren genadig. Die ontmoeting, midden in de reis en het verdriet, toonde iets over het soort collega en persoon dat hij was — attent en ongehaast, zelfs wanneer de tijd kort was.

Voor lezers buiten de academische wereld is het belangrijk uit te leggen waarom Vince's wetenschappelijk werk zo belangrijk was.

In Contracting Colonialism onderzocht hij hoe Spaanse missionarissen christelijke ideeën vertaalden naar Filipijnse talen. Hij betoogde dat vertaling geen simpele handeling was van het vervangen van het ene woord door het andere. Het was een plaats van onderhandeling. Toen Spaanse monniken "God" vertaalden, gebruikten ze vaak de term Bathala, een prekoloniaal opperwezen in de Tagalog-kosmologie. Maar Bathala paste niet netjes op de christelijke, monotheïstische God. Het woord droeg associaties geworteld in een ander kosmologisch systeem. Evenzo werd de term kaluluwa gebruikt voor "ziel", maar lokale opvattingen van geest en persoonlijkheid sloten niet altijd aan bij de katholieke theologie. Zelfs "zonde" kon worden weergegeven als kasalanan, een woord verbonden aan sociale misstappen en relationele verplichtingen, niet alleen een schending van de goddelijke wet.

Deze benadering diende ook als tegenwicht tegen strengen van nationalistisch postkoloniaal wetenschappelijk werk in de Filipijnen dat probeerde een intact, intern coherent inheems bewustzijn te herstellen vóór koloniale verstoring. Vince ontkende Indigenous agency niet; integendeel, hij plaatste het op de voorgrond. Maar hij toonde aan dat agency werkte door vertaling, bemiddeling en ongelijke ontmoetingen. Het prekoloniale en het koloniale waren geen verzegelde werelden. Ze waren door taal met elkaar verweven. Zijn werk compliceerde zowel koloniaal triomfalisme als nationalistisch romantisme.

Dat inzicht heeft mijn archeologisch werk diep beïnvloed. Archeologie houdt zich misschien bezig met objecten en landschappen in plaats van teksten, maar interpretatie is ook een vorm van vertaling. Wanneer we schrijven over rijstterrassen, rituele ruimtes of nederzettingspatronen, vertalen we materiële sporen naar historische verhalen. Vince's werk zette me ertoe aan te vragen: Wiens taal kadert dat verhaal? Leggen we koloniale of nationalistische categorieën op aan prekoloniale samenlevingen? Verbeelden we ons een zuiver prekoloniaal verleden onaangetast door uitwisseling en onderhandeling? Zijn wetenschappelijk werk duwde me om het verleden te zien als dynamisch en betwist in plaats van statisch en op zichzelf staand.

Hij produceerde andere invloedrijke werken die deze zorgen uitbreidden. In White Love and Other Events in Filipino History onderzocht hij de Amerikaanse koloniale periode en toonde aan hoe het Amerikaanse bewind werd gekaderd als welwillend en educatief, zelfs terwijl het op geweld steunde. Hij noemde deze logica "white love", waarbij hij benadrukte hoe het imperium zichzelf rechtvaardigde door de taal van verheffing en hervorming. Het boek ontwrichtte zowel koloniale als nationalistische verhalen door te tonen hoe macht niet alleen werkte door dwang, maar ook door scholen, instellingen en alledaagse praktijken.

Latere werken, waaronder The Promise of the Foreign en Motherless Tongues, zetten zijn onderzoek naar taal, natie en verbondenheid voort. In deze geschriften betoogde hij dat woorden geschiedenissen van macht dragen en dat nationale identiteit nooit vast is. Daarmee breidde hij de Filipijnse geschiedschrijving uit voorbij debatten beperkt tot binnen de natiestaat.

Toen hij het nawoord schreef voor Plural Entanglements, dat ik samen redigeerde met Dada Docot en Clem Camposano, breidde hij deze zorgen uit. Hij beschreef het volume als voortkomend uit de marges, bewegend over disciplines en talen heen. Hij reflecteerde op inheems-zijn en dekolonisatie niet als vaste categorieën maar als historische processen — betwist, voorwaardelijk en vaak verweven met de staat. Hij benadrukte dat "inheems-zijn" voortdurend wordt onderhandeld en dat de natie zelf een artefact is van meerdere kolonialismes.

Dat perspectief resoneert met hoe ik archeologie benader. In plaats van inheems-zijn te behandelen als een statische erfenis alleen verankerd in diepe oudheid, zie ik het als historisch geproduceerd en politiek gesitueerd. Archeologisch werk gaat niet alleen over het documenteren van de leeftijd van terrassen of nederzettingen. Het omvat ook het onderzoeken van hoe gemeenschappen omgaan met categorieën zoals "inheems" in het heden, vaak in dialoog met de staat en met mondiale discoursen. Het vereist waakzaamheid om ervoor te zorgen dat onze verhalen geen koloniale hiërarchieën of nationalistische vereenvoudigingen reproduceren, zelfs niet onbedoeld.

Belangrijker nog, zijn invloed reikte ver buiten zijn publicaties. Vince was ondersteunend voor jonge wetenschappers, inclusief mijzelf. Ik heb vele verhalen gehoord van vrienden en collega's over zijn bereidheid om concepten te lezen, aanbevelingen te schrijven en samenwerkingen voor te stellen. Hij reikte uit naar jongere wetenschappers en behandelde hun werk als waardig voor serieuze betrokkenheid. Dat patroon van mentorschap vormde vele carrières.

Met zijn overlijden verliest de Filipijnse en Zuidoost-Aziatische geschiedschrijving een wetenschapper die transformeerde hoe we koloniale archieven lezen en hoe we denken over taal en macht. Zijn boeken zullen blijven worden gelezen. Zijn argumenten zullen discussie blijven uitlokken. Zijn vragen blijven urgent.

Aan Lila, en aan de familie die Vince achterlaat, betuig ik mijn medeleven. Moge je kracht vinden in de wetenschap dat zijn werk een brede gemeenschap van lezers, studenten en collega's over generaties en continenten heen vormde. Velen van ons dragen zijn invloed in ons eigen werk. Daarvoor, en voor de gesprekken die hij begon en voortduurde, blijven we dankbaar. – Rappler.com

Stephen B. Acabado is hoogleraar antropologie aan de University of California-Los Angeles. Hij schrijft de tweewekelijkse column Time Trowel voor Rappler.