Terugtrekking van Amerikaanse troepen uit Irak 'stilte voor de storm', waarschuwen analisten

De terugtrekking van Amerikaanse troepen uit de Iraakse luchtmachtbasis Ain Al-Asad in Anbar en de Victoria-basis in Bagdad vóór de deadline van september 2025 betekent dat de eerste fase van een eerder overeengekomen tweefasentransitie, terugtrekking uit de federale provincies, is voltooid. Dit betekent echter niet noodzakelijkerwijs dat alle Amerikaanse troepen het land zullen hebben verlaten bij de aanstaande voltooiing van de tweede fase van de transitie, de terugtrekking uit de autonome Iraakse Koerdische regio, voorlopig gepland voor september 2026.

De recente Amerikaanse terugtrekking verliep "ruim voor op schema" in die mate dat het naar verluidt het Iraakse leger verraste.

In september 2024 kondigde het Amerikaanse ministerie van Defensie aan dat het de anti-Islamitische Staat coalitiemissie in Irak tegen september 2025 zou beëindigen als onderdeel van "een tweefasen transitieplan."

De tweede fase zou betekenen dat de VS een resterende aanwezigheid behouden in de autonome Koerdische regio in het noorden om voortgezette anti-IS-operaties in Syrië te ondersteunen, waar de groep nog steeds een aanzienlijke bedreiging vormt. Die fase zou doorgaan "tot ten minste september 2026, afhankelijk van de omstandigheden ter plaatse en, vanzelfsprekend, overleg tussen toekomstige politieke leiders van Irak en de Verenigde Staten," zei een functionaris destijds.

Bijgevolg is het onduidelijk of alle resterende Amerikaanse troepen op vergelijkbare wijze hun basis op de internationale luchthaven van Erbil in Iraaks Koerdistan tegen september 2026 zullen inpakken en verlaten.

"Het zal waarschijnlijk een inkrimping blijven en geen volledige terugtrekking, zelfs na de deadline van 2026, die publiekelijk wordt gepresenteerd als een 'volledige terugtrekking' van Amerikaanse troepen uit heel Irak," vertelde Mohammed A. Salih, een niet-residente senior fellow bij het Foreign Policy Research Institute, mij.

Salih gelooft dat het mogelijk is dat de VS zich volgend jaar ook uit Erbil zullen terugtrekken, maar gelooft dat "veel zal afhangen" van de binnenlandse politiek in de VS. De regering-Trump zou een volledige terugtrekking kunnen zien als een "realisatie" van haar campagnethema om eindeloze oorlogen te beëindigen.

"Een andere belangrijke factor is de situatie in de regio en of de terugtrekking Amerikaanse belangen beter zal helpen veiligstellen of niet," zei hij.

Joel Wing, auteur van de gezaghebbende blog Musings on Iraq, ziet de binnenlandse Amerikaanse politiek ook als een belangrijke factor, en merkt op dat de huidige terugtrekking een "weerspiegeling" zou kunnen zijn van president Trump die "niet geeft" om Irak in zijn huidige termijn.

"De eerste keer dat hij president was, zat hij vast in het idee dat Irak de VS iets 'verschuldigd' was voor de invasie van 2003 en het afschrikken van Iran," vertelde Wing mij. "Deze termijn lijkt hij andere prioriteiten te hebben, zoals tarieven en immigratie."

"Het ministerie van Buitenlandse Zaken dreigde met een vroege terugtrekking uit Irak als het parlement een Hashd-wetsvoorstel zou aannemen," zei hij.

Het Hashd-wetsvoorstel verwijst naar de door de Iraakse staat gesanctioneerde paramilitaire Volksmobilisatiekrachten (ook bekend als Hashd al-Shaabi) Autoriteitswet die verschillende door Iran gesteunde sjiitische politieke facties sterk steunen, maar waar de VS zich fel tegen verzet. De regering-Trump heeft gewaarschuwd dat de voorgestelde wet in zijn huidige vorm "Iraanse invloed en gewapende terroristische groepen die de soevereiniteit van Irak ondermijnen, zou institutionaliseren."

De Iraakse regering trok eind augustus een conceptversie van de wet in te midden van de Amerikaanse inkrimping, waarbij Iraakse functionarissen zowel externe Amerikaanse druk als interne meningsverschillen als reden noemden.

"Anders lijkt het erop dat Washington zich aan het tijdschema houdt," zei Wing. "Tegelijkertijd las ik dat trainers en adviseurs niet in het terugtrekkingsplan zijn opgenomen, dus het lijkt erop dat sommige Amerikaanse troepen na de terugtrekkingsdatum zullen blijven."

Lawk Ghafuri, een Iraakse politieke analist, gelooft dat de huidige terugtrekking slechts "de stilte voor de storm" is.

"Irak blijft het laatste bolwerk in de regio dat blijft dienen als basis voor door Iran gesteunde groepen," vertelde Ghafuri mij. "Washington handelde niet over terugtrekking totdat Bagdad duidelijk maakte aan de regering-Trump dat de Hashd al-Shaabi-wet niet zou worden ingevoerd - iets wat de sjiitische alliantie uiteindelijk zelf opgaf."

Met betrekking tot de terugtrekking eind augustus denkt Wing dat de Amerikaanse troepen simpelweg sneller vertrokken dan de Irakezen hadden verwacht.

"Ze waren verrast, en sommige parlementsleden maakten zich zorgen over de veiligheidssituatie," zei hij. "Nogmaals, het kan gewoon aantonen dat de regering-Trump deze keer uit Irak wil."

Salih merkte op dat hoewel de inkrimping eind augustus "een proces is dat is begonnen," hij er ook op wees dat "mensen die het weten" zeggen dat er een voorkeur is voor "een soort langdurige Amerikaanse militaire aanwezigheid" in Irak.

"Het zal afhangen van verschillende factoren, waaronder de Iraakse regering die wil dat ten minste een deel van deze troepen in een bepaalde hoedanigheid blijft, met name in de strijd tegen IS, evenals de regionale ontwikkelingen en de binnenlandse Amerikaanse politiek," zei hij.

Salih wees er ook op dat het voorbereiden op meer aanvallen door door Iran gesteunde PMF-elementen "altijd een belangrijke overweging is geweest" voor Amerikaanse besluitvormers.

"Het is een van Iran's belangrijkste bronnen van invloed op de VS in Irak en de bredere regio," zei hij. "We zullen echter moeten afwachten of de pro-Iraanse Iraakse milities daadwerkelijk Amerikaanse doelen zullen aanvallen als er een nieuwe ronde van de Iran-Israël-oorlog plaatsvindt."

Aan de andere kant is Wing sceptisch dat de VS "zich echt zorgen maakt" over PMF-aanvallen.

"Veel van de drones worden neergeschoten. De raketten zijn niet nauwkeurig," zei hij. "Ze zijn eerder irritaties dan echte bedreigingen en zijn bedoeld als een boodschap van die facties in plaats van echt te proberen schade aan te richten, omdat ze weten dat dat Amerikaanse vergelding zal brengen."

Verschillende door Iran gesteunde PMF-facties die opereren onder de paraplu van de zelfbenoemde Islamitische Weerstand van Irak lanceerden verschillende drone- en raketaanvallen tegen Amerikaanse bases in Irak, Iraaks Koerdistan en Syrië na het begin van de aanhoudende Israëlische oorlog in Gaza in oktober 2023. Deze aanvallen namen aanzienlijk af na grootschalige Amerikaanse luchtaanvallen gericht op PMF-bases en leiderschapsdoelen in Irak en Syrië in februari 2024 als vergelding voor een dodelijke drone-aanval op de Amerikaanse basis Tower 22 in Jordanië aan de Syrische grens. Bovendien lanceerden deze facties geen significante aanvallen tijdens de meer recente 12-daagse Israëlische luchtcampagne tegen Iran in juni.

Wing gelooft niet dat een volledige Amerikaanse terugtrekking noodzakelijkerwijs zou leiden tot een heropleving van gewelddadige groepen zoals de beruchte Islamitische Staat. De militante groep nam grote delen van Irak over tweeënhalf jaar na de laatste volledige Amerikaanse terugtrekking in 2011 aan het einde van de Irakoorlog.

"De Islamitische Staat is voor alle praktische doeleinden dood in Irak," zei hij. "Het is er niet in geslaagd zijn mankracht en netwerken te herbouwen, wat het de mogelijkheid heeft ontnomen om aanvallen uit te voeren."

Wing concludeerde door Iraaks Koerdistan te identificeren als de "meest waarschijnlijke plek voor eventuele achterblijvende Amerikaanse troepen" aangezien de Koerden over het algemeen meer pro-Amerikaans zijn en een aanwezigheid zouden verwelkomen als "een garantie tegen elk gebruik van geweld tegen hen" vanuit Bagdad.

Interessant is dat het Amerikaanse leger plannen heeft voor het uitbreiden van het aantal helikopterplatforms op de luchthaven van Erbil, een andere mogelijke aanwijzing dat het van plan is om ten minste enkele troepen na september 2026 te behouden.

Salih en Ghafuri zijn pessimistisch over de uitkomst van een mogelijke volledige terugtrekking. Beide analisten voorzien rampzalige scenario's die vergelijkbaar zijn met en zelfs erger dan de nasleep van de terugtrekking van 2011.

"Een volledige terugtrekking zou schadelijker kunnen blijken dan sommige mensen in Bagdad of Washington op dit moment bereid zijn te erkennen," zei Salih.

"We zagen de gevolgen van volledige terugtrekking in 2011, die leidde tot de opkomst van de Islamitische Staat. Dus hopelijk is die les geleerd," zei hij. "Irak heeft Amerikaanse steun nodig om de dreiging van een Islamitische Staat tegen te gaan, waarvan de aanvallen in Syrië langzaam maar gestaag lijken toe te nemen."

Ghafuri gelooft dat Bagdad nu een herhaling ondergaat van de fouten die leidden tot de terugtrekking van 2011.

"In essentie kozen de Irakezen ervoor om zich te richten naar de eis van Washington (om de PMF-wet in te trekken) in ruil voor een terugtrekking van Amerikaanse troepen - vooral met de parlementsverkiezingen die in november voor de deur staan," zei hij.

"Hiermee heeft het Coördinatiekader een politieke prestatie behaald die vergelijkbaar is met wat (voormalig Iraaks premier Nouri al-) Maliki in 2011 voor elkaar kreeg, toen president Obama Amerikaanse troepen terugtrok en Maliki werd verheven tot nationale held onder sjiitische allianties en de sjiitische gemeenschap in het algemeen."

Volgens Ghafuri staat Irak vandaag voor een nog "gevaarlijkere realiteit" dan in 2011.

"Aan zijn westelijke grens ligt een door soennieten geregeerd Syrië - een macht die Bagdad niet kan negeren," zei hij. "Dat regime herbergt sektarische extremistische elementen, klaar om sjiitisch Irak te destabiliseren als ze de kans krijgen."

Een volledige terugtrekking van Amerikaanse troepen zou ook onbedoeld het naburige Iran kunnen bevoordelen op een kritiek moment voor Teheran.

"Het meest kritieke probleem is echter dat een Amerikaanse terugtrekking nu Iran de perfecte gelegenheid zou geven om zichzelf opnieuw te doen gelden," zei Ghafuri. "Teheran, gehavend en verzwakt, zou de middelen en het financiële systeem van Irak kunnen gebruiken als een reddingslijn om zowel zijn militaire capaciteit als regionale invloed weer op te bouwen."

"Dit risico mag niet worden onderschat: Irak zou de motor kunnen worden die de heropleving van Iran aandrijft."