'Kumusta, Kaibigan?': Ta książka dla dzieci bada żałobę, naprawę i sztukę pytania

"Kumusta, kaibigan?" to rodzaj powitania, które wymienia się między pasażerami jeepney, między sąsiadami przez płot, między przyjaciółmi, którzy nie widzieli się od jakiegoś czasu i naprawdę to mają na myśli, gdy pytają.

Wykorzystane tutaj jako tytuł książki dla dzieci — której tematem jest przyjaźń, wylesianie i wspólna praca nad naprawą ekologiczną — wyrażenie staje się bardziej przemyślane: zwrot skierowany do czegoś, co nie może odpowiedzieć, w nadziei, że samo pytanie może dokonać czegoś potężnego.

Wydana przez The Center for Art, New Ventures and Sustainable Development (CANVAS) i napisana po filipińsku przez Russella Molinę z angielskim tłumaczeniem Ayi Licsi, Kumusta, Kaibigan? jest opowiedziana dwoma głosami. Pierwszy należy do drzewa, które obserwuje, daje cień i ostatecznie traci swój dom pod ostrą siekierą drwala.

Drugi należy do społeczności, która gromadzi się później, aby przywrócić las. To struktura, która prosi czytelnika o jednoczesne utrzymanie dwóch perspektyw: żalu i naprawy, straty i możliwości powrotu.

Szesnaście prac malarza Roela Obemio, przedstawionych w książce, wisi obecnie na czwartym piętrze Narodowego Muzeum Sztuk Pięknych w Manili, gdzie pozostaną przez co najmniej kilka kolejnych miesięcy.

Góry malarza, nadzieja pisarza

Roel Obemio znany jest ze swoich figuracji wolumetrycznych — stylu, który często porównuje się do kolumbijskiego malarza Fernando Botero, którego Boterismo charakteryzuje się wyolbrzymionymi, zaokrąglonymi formami. Tam gdzie Botero wykorzystuje objętość jako sposób krytyki społecznej, Obemio przekierowuje ją w stronę fantazji, narracji i budowania świata o wymiarach sennych.

Ale Kumusta, Kaibigan? reprezentuje inny rejestr praktyki Obemio, taki, który jest znacznie mniej fantazyjny niż oczekiwano w jego portfolio. Dorastał na Mindanao, w górach Bukidnon, a temat książki nie jest dla niego abstrakcyjny.

"Habang umaakyat, may ibang parte sa bundok na nakakalbo na," powiedział artysta Rapplerowi. "Nakikita ko rin ang mga consequence nito, mga repercussion, lalo na kung may mga malalaking bagyo."

(Podczas wspinaczki są części góry, które są teraz gołe. Widzę także konsekwencje tego, reperkusje, zwłaszcza gdy są duże tajfuny.)

Konsekwencje, które wymienia, są konkretne: zniszczone mosty, uszkodzone domy i liczba ofiar w Cagayan de Oro, którą jednoznacznie przypisuje wylesianiu i korupcji. "Parte ito ng korupsyon (To część korupcji)," powiedział wprost. 

To wiedza, która kształtuje obrazy. Jego paleta do książki jest głównie chłodna — zieleń z powściągliwym ciepłem — to mniej decyzja stylistyczna niż forma wierności krajobrazowi, w którym dorastał. Dla malarza, którego prace galeryjne zmierzają w stronę żywości i świąteczności, trzeźwość tutaj sama w sobie jest rodzajem stwierdzenia. "Ang tao at kalikasan ay yin and yang," powiedział. "Nakadepende rin tayo rito."

(Ludzie i natura to yin i yang. Zależymy od środowiska.)

Przed karierą malarza Obemio pracował jako karykaturzysta i animator efektów w nieistniejącym już filipińskim studiu Hanna-Barbera, Fil-Cartoons Inc. — doświadczenie, które wpoiło w jego praktykę talent do narracji i uwagę na kompozycję, która nigdy całkowicie go nie opuściła. Widać to w obrazach książki: każdy obraz jest zorganizowany wokół punktu fabularnego, przed i po, które zawiera się w jednej klatce.

Tekst, który towarzyszy tym obrazom, należy do Russella Moliny, filipińskiego autora książek dla dzieci i twórcy komiksów, którego prace zdobyły Carlos Palanca Memorial Awards for Literature, PBBY Salanga Writer's Prize i National Book Awards, między innymi.

Zaczął pisać dla dzieci w 1998 roku, zgłaszając opowiadanie do PBBY Salanga Writer's Prize, które otrzymało specjalne wyróżnienie — impuls, powiedział, który potraktował poważnie. Jego przeszłość, przed literaturą dziecięcą, była w reklamie: pisanie tekstów do druku i telewizji, destylowanie narracji w sekundy dla odbiorców o żarłocznych apetytach.

Zapytany, co chce, aby dziecko wyniosło z Kumusta, Kaibigan?, Molina nie waha się. "Nadzieję," powiedział Rapplerowi. "Książka opowiada o empatii, trosce i nadziei na przyszłość. I myślę, że to właśnie chcemy osiągnąć dzięki książce."

Współpraca została zaaranżowana przez dyrektora wykonawczego CANVAS Gigo Alampay, który zaprosił Molinę — przyjaciela — aby pisał wokół tematu i wrażliwości Obemio. "Nag-usap kami in regards sa collab," wspominał Obemio. "Painting ko, subject ko, then idea ng story kay Russell. Simple lang siya, 'yung storya, pero challenging."

(Rozmawialiśmy w sprawie współpracy. To mój obraz, mój temat, potem pomysł na historię od Russella. To prosta historia, ale wymagająca.)

Wyzwanie, wyjaśnia, nie było prostotą samą w sobie, ale powściągliwością wymaganą, aby pozwolić historii oddychać — aby nie polegać nadmiernie na znajomym łuku sadzenia, umierania i powrotu do życia, a zamiast tego zaufać obrazowi, że przeniesie znaczenie, którego tekst nie musi powtarzać.

Dla Obemio to mniej zasada projektowa niż przekonanie o tym, czemu służą sztuka i literatura w relacji do siebie. "Sa aking pananaw, bahagi siya ng kabuuan dahil hindi malalarawan ng bata ang visual na anyo ng naratibo," stwierdził. "Mag-partner ang visual at literatura; hindi sila maghihiwalay."

(Moim zdaniem jest to część całości, ponieważ dziecko nie może zwizualizować formy narracji. Wizualne i literackie są partnerami, nie mogą się rozdzielić.)

Kwiecień to Narodowy Miesiąc Literatury, a Molina jest wyważony co do tego, co osiąga ten reflektor. "To ważne, ponieważ zwraca uwagę na lokalnych twórców i lokalne prace," powiedział. "To także świetne, aby zwrócić uwagę na naszą własną kulturę i własne narracje, ponieważ daje nam to poczucie tożsamości."

20 lat i pół miliona książek

CANVAS, organizacja non-profit, która współpracuje ze społecznością twórczą w celu promowania umiejętności czytania wśród dzieci, odkrywania tożsamości narodowej i pogłębiania publicznego uznania dla filipińskiej sztuki, kultury i środowiska.

Założona w 2005 roku, jej wysiłki obejmują wydawanie książek, rozwój sztuki i muzeów oraz darowizny książek. Jej historia powstania ma korzenie w Człowieku, który sadził drzewa Jeana Giono — przypowieści o zdolności jednej osoby do zmiany krajobrazu poprzez ciche, trwałe wysiłki (nawiązujące do własnej narracji Kumusta, Kaibigan) — którą założyciel Gigo Alampay przytoczył jako intelektualny zarodek filozofii organizacji.

Liczby, po 20 latach, nie są małe. Do końca 2025 roku CANVAS przekazał ponad 516 000 książek od rozpoczęcia kampanii na rzecz umiejętności czytania. Książki trafiają do szkół publicznych, społeczności w niekorzystnej sytuacji, rozprowadzane przez wszelkiego rodzaju ludzi, od lekarzy po barrios, lewicowe organizacje, po żołnierzy — Alampay jest świadomy tego zakresu i świadomy tego, co to oznacza. "Jesteśmy politycznie agnostyczni," zauważył.

Misja CANVAS, jak ją przedstawia, jest strukturalna, a nie ideologiczna: zamykanie luki w dostępie. "To bardziej kwestia dostępności. Staramy się wypełnić lukę w dostępie do książek dla dzieci," powiedział. Wszystkie tytuły CANVAS, dodał, są również dostępne do bezpłatnego pobrania.

Uzasadnienie łączy się z trzeźwiącą statystyką, do której Alampay często wraca: "W naszym kraju ponad 50% tych, którzy wchodzą do szkoły podstawowej, nie ukończy szkoły średniej. Dlatego ważne jest, aby dzieci nie tylko nauczyły się czytać, ale nauczyły się kochać książki. Czytanie to umiejętność na całe życie, którą mogą mieć, a następnie wykorzystywać, niezależnie od tego, czy pozostaną w szkole, czy nie."

W tym roku CANVAS ma wydać ponad 10 tytułów. Wystawa w Narodowym Muzeum Sztuk Pięknych — gdzie obrazy Obemio z Kumusta, Kaibigan? wiszą obecnie obok innych obrazów i wystaw skierowanych do dzieci dotyczących AI i umiejętności cyfrowych — jest częścią szerszej retrospektywy oznaczającej 20. rocznicę CANVAS, służąc jako zapowiedź ich największego dotąd projektu: inauguracji Tumba-Tumba Children's Museum of Philippine Art, obecnie w rozwoju w Ibaan, Batangas.

Kumusta, Kaibigan? znajduje się w centrum kilku deklarowanych trosk CANVAS — środowiska, tożsamości narodowej, społeczności — ale nie nosi żadnej z nich jako moralistycznego transparentu. Jest, w najbardziej dosłownym sensie, pozdrowieniem. W najmniej dosłownym, jest to rozliczenie z tym, co oznacza pytać, jak coś się ma, gdy już znasz odpowiedź, i pytać mimo to, ponieważ pytanie jest początkiem naprawy. – Rappler.com