Blokada USA na Iran może przywrócić prawo do zdobyczy i łupów

Słowa „łup" i „zdobycz" brzmią jak żargon piracki. Dla prawników i marynarzy terminy te mają jednak znaczenie techniczne – choć nie były powszechnie używane od czasów II wojny światowej. 19 kwietnia amerykańscy marines zajęli irański statek M/V Touska za naruszenie amerykańskiej blokady irańskich portów. Statek i jego załoga są obecnie w rękach Stanów Zjednoczonych. Los statku zależy teraz od tego, czy Stany Zjednoczone odwołają się do prawa sięgającego setek lat wstecz, które nie było stosowane od 80 lat – a które ma ogromne implikacje dla przyszłości wojen.

Touska stanowi przekonujący przypadek dla zastosowania prawa łupów ze względu na powiązania zarówno z Iranem, jak i Chinami oraz prawne podstawy jego zatrzymania. Statek jest objęty sankcjami Stanów Zjednoczonych od 2018 roku. W chwili zatrzymania płynął z Port Klang w Malezji do Bandaru Abbas, a jego ostatnim portem zawinięcia było Zhuhai w Chinach. Po sześciu godzinach ignorowania ostrzeżeń na Morzu Arabskim statek został abordażowany i zajęty przez amerykańskich marines. Statek jest obecnie w rękach wojska USA, a analitycy oczekują, że zostanie przetransportowany do portu w celu inspekcji. Prezydent Trump spekulował, że ładunek zawierał „prezent od Chin" – twierdzenie, które Chiny odrzuciły. Iran zapowiedział odwet za „zbrojne piractwo ze strony wojska USA".

Jak prawo łupów mogłoby mieć zastosowanie do amerykańskiej blokady Iranu

Niektórzy analitycy niedawno podnieśli możliwość zastosowania prawa łupów do schwytanych statków podczas konfliktu zbrojnego. Prawo łupów to zbiór prawa morskiego i prawa konfliktów zbrojnych mający zastosowanie do schwytanych neutralnych lub nieprzyjacielskich statków handlowych. Prawo łupów dotyczy cywilnych statków handlowych, w odróżnieniu od nieprzyjacielskich okrętów wojennych lub samolotów, które automatycznie stają się zdobyczą wojenną po schwytaniu. Prawo łupów ma zastosowanie wyłącznie podczas konfliktu zbrojnego, co odróżnia je od rutynowych morskich przechwyceń lub egzekwowania sankcji, które mogą odbywać się poza konfliktem zbrojnym i niekoniecznie są aktami wrogimi. Osiem szczegółowych podstaw umożliwia zajęcie statku państwa neutralnego, w tym naruszenie blokady, przewożenie kontrabandy oraz stawianie oporu podczas wizyty i przeszukania. Kontrabanda obejmuje towary przeznaczone dla wroga strony wojującej i podatne na wykorzystanie w konflikcie zbrojnym – definicja ta nie była szeroko stosowana od czasów II wojny światowej. Zgodnie z polityką USA, państwo prowadzące blokadę ma prawo zatrzymywać statki zmierzające do lub z zablokowanych portów w dowolnym miejscu na pełnym morzu i stosować prawo łupów. Choć USA ostatnio przechwytywały inne statki powiązane z Iranem poza Cieśniną Ormuz, w tych przypadkach powoływały się na morskie przechwycenie i egzekwowanie sankcji, a nie na naruszenie blokady.

Choć Touska była statkiem objętym sankcjami, USA wyraźnie powołały się na podstawę naruszenia blokady w przypadku Touski – być może jako ostrzeżenie dla innych statków, aby nie łamały blokady, lub jako sygnał, że blokada jest skuteczna i egzekwowana. To uzasadnienie otwiera również drzwi do zastosowania prawa łupów. Po schwytaniu statki mogą być eskortowane do portu pod jurysdykcją strony wojującej w celu inspekcji i orzeczenia przez sąd łupów. Sąd ten ustalałby, czy schwytanie było zgodne z prawem. W takim przypadku sąd może orzec konfiskatę statku i ładunku jako łupu oraz przyznać tytuł własności państwu, które dokonało schwytania.

Dlaczego prawo łupów mogłoby mieć zastosowanie do irańskiego statku M/V Touska łamiącego blokadę

Choć obecna lokalizacja Touski nie jest publicznie znana, Stany Zjednoczone wydają się stosować właściwą procedurę. W USA federalne sądy okręgowe mają jurysdykcję jako sądy łupów, jednak żaden sąd łupów nie został powołany od 1956 roku. Jeśli orzeczenie jest niewykonalne, państwo może zniszczyć łup po podjęciu wszelkich możliwych środków w celu zapewnienia bezpieczeństwa pasażerom i załodze.

Strategiczne uzasadnienie zastosowania prawa łupów w wojnie z Iranem

Nie jest jasne, czy Stany Zjednoczone zastosują regularne procedury egzekwowania sankcji wobec Touski, co dałoby podobny praktyczny rezultat w postaci przyznania Stanom Zjednoczonym tytułu własności do statku i jego ładunku. Stany Zjednoczone mogą chcieć zasygnalizować swoim przeciwnikom, że będą agresywnie egzekwować swoje prawa jako strona wojująca w wojnie morskiej. Powołanie się na prawo łupów wysłałoby również silny sygnał do nieobjętych sankcjami, neutralnych statków handlowych zmierzających do irańskich portów, aby nie naruszały amerykańskiej blokady w żadnym miejscu na świecie. Egzekwowanie prawa łupów mogłoby pomóc przekonać państwa bandery wygody, które czasami sprzedają swoje bandery nielegalnym statkom, aby zaprzestały tego procederu, zamiast być wciągniętymi w skomplikowany proces prawny w ramach chaotycznej wojny. Sądy łupów mogłyby również zmusić urzędników państw bandery i armatorów do stawienia się przed sądem, umożliwiając zbieranie dowodów i rozplątywanie złożonych – i często skorumpowanych – operacji biznesowych leżących u podstaw wysiłków wojennych przeciwnika. Stworzyłoby to architekturę dla egzekwowania prawa łupów w przyszłym konflikcie z Chinami.

Jak prawo łupów może kształtować rynki – i przyszły konflikt z Chinami

Prawo łupów mogłoby być również użytecznym narzędziem dla Stanów Zjednoczonych w ewentualnym przyszłym konflikcie z Chinami. Chiny aktywnie budują statki handlowe podwójnego zastosowania, które mogą być również wykorzystywane do celów wojskowych. Chiny posiadają największą flotę handlową na świecie pod względem tonażu i są w dużym stopniu uzależnione od morskiego transportu energii i surowców. Prawo łupów pozwoliłoby na schwytanie chińskich statków handlowych gdziekolwiek się znajdują, poza terytorium neutralnym, zapewniając ramy prawne, które mogłyby zakłócić chińską strategię podwójnego zastosowania.

Los Touski odczują globalne rynki ubezpieczeniowe i wpłynie on na ekspozycję na ryzyko statków handlowych w czasie wojny. To, czy stare jak wieki doktryny łupu i zdobyczy powrócą, może również kształtować przyszłość konfliktów. Własne ograniczenia żeglugowe Iranu w Cieśninie Ormuz nie są zgodne z prawem międzynarodowym. Jednak Iran może zdecydować się na użycie języka łupu i zdobyczy w swoich przechwyceniach statków, komplikując amerykański przekaz na temat legalności własnych działań. Zastosowanie prawa łupów w obecnym konflikcie między Stanami Zjednoczonymi a Iranem mogłoby również otworzyć drzwi dla Chin do zastosowania prawa łupów przeciwko Stanom Zjednoczonym – co byłoby niebezpieczną propozycją dla amerykańskich i neutralnych kupców w każdej wojnie z Chinami. Los Touski jest wart obserwacji. Jeśli USA powoła się na prawo łupów w przypadku Touski i ustanowi trybunał łupów, mogłoby odbudować instytucjonalną pamięć mięśniową potrzebną do przyszłych konfliktów. Mogłoby to również dać przeciwnikom USA okazję do zademonstrowania swojej siły.