Lý thuyết trò chơi (Game Theory) là gì? Ứng dụng trong kinh doanh

Last updated on 11 February, 2026

Lý thuyết trò chơi là gì?

Lý thuyết trò chơi (Game Theory) là một phương pháp phân tích hành vi và quá trình ra quyết định của cá nhân hoặc nhóm trong các tình huống có sự xung đột hoặc phụ thuộc lẫn nhau về lợi ích.

Xuất phát từ nền tảng toán học ứng dụng và phát triển mạnh trong kinh tế học, Game Theory dựa trên hai giả định cốt lõi:

• Thứ nhất, mỗi cá nhân hoặc tổ chức được xem như một “người chơi” trong một tình huống cạnh tranh hoặc hợp tác, với mục tiêu tối đa hóa lợi ích hoặc giảm thiểu thiệt hại.

• Thứ hai, các quyết định của con người được giả định là mang tính duy lý, nghĩa là trước khi hành động, người chơi sẽ cân nhắc lợi ích và rủi ro để lựa chọn phương án tối ưu.

Nhờ hai giả định này, Game Theory trở thành công cụ quan trọng để phân tích hành vi chiến lược trong nhiều lĩnh vực như kinh tế, chính trị, quản trị và quan hệ quốc tế.

Phân loại các loại trò chơi trong Game Theory

Các mô hình trò chơi thường được phân loại dựa trên ba yếu tố chính:

• Số lượng người tham gia

• Loại chiến lược người chơi có thể lựa chọn

• Cơ chế xác định kết quả và phân bổ lợi ích

Dựa trên các tiêu chí này, lý thuyết trò chơi thường chia thành ba nhóm chính.

Trò chơi hai người có tổng bằng không (Zero-sum Game)

Trong loại trò chơi này, lợi ích của một bên đồng nghĩa với tổn thất của bên còn lại. Tổng lợi ích trong toàn bộ cuộc chơi luôn bằng 0.

Ví dụ điển hình bao gồm:

• Cạnh tranh trực tiếp giữa hai doanh nghiệp giành thị phần

• Các trò chơi chiến lược như cờ vua

• Một số tình huống đàm phán giá mang tính đối đầu

Loại trò chơi này nhấn mạnh tính cạnh tranh và thường ít cơ hội hợp tác.

Trò chơi hai người có tổng khác không (Non-zero-sum Game)

Khác với trò chơi tổng bằng 0, loại trò chơi này cho phép các bên cùng đạt được lợi ích.

Trong nhiều trường hợp, hợp tác giữa các bên có thể mang lại kết quả tốt hơn so với cạnh tranh đơn thuần. Đây là mô hình phổ biến trong các mối quan hệ kinh tế và chính trị hiện đại.

Trò chơi nhiều người có tổng khác không

Khi số lượng người tham gia tăng lên, cấu trúc trò chơi trở nên phức tạp hơn. Lợi ích của mỗi bên phụ thuộc vào quyết định của nhiều đối tượng khác nhau.

Loại trò chơi này thường xuất hiện trong:

• Quan hệ quốc tế

• Hợp tác đa phương

• Quản trị tổ chức và quản trị xung đột nhóm

Các loại chiến lược trong lý thuyết trò chơi

Trong quá trình tham gia trò chơi, người chơi có thể lựa chọn các chiến lược khác nhau, trong đó phổ biến nhất là hai dạng chiến lược sau.

Chiến lược tối ưu tuyệt đối

Đây là chiến lược giúp người chơi đạt kết quả tốt nhất bất kể đối thủ phản ứng như thế nào. Nếu tồn tại chiến lược này, người chơi có thể áp dụng mà không cần phụ thuộc vào hành động của đối phương.

Chiến lược giảm thiểu rủi ro

Loại chiến lược này tập trung vào việc lựa chọn phương án an toàn nhất nhằm hạn chế thiệt hại. Trong thực tế, nhiều người chơi thường lựa chọn chiến lược này khi mức độ không chắc chắn cao.

Tính duy lý trong lý thuyết trò chơi

Một trong những giả định nền tảng của Game Theory là con người hành động dựa trên lý trí. Các học giả thường chia duy lý thành hai dạng chính.

Duy lý cá nhân

Trong mô hình này, người chơi tập trung tối đa vào lợi ích cá nhân và không quan tâm đến kết quả chung của các bên khác. Mục tiêu là chiến thắng hoặc ít nhất không để đối thủ giành lợi thế.

Tư duy này thường xuất hiện trong các tình huống cạnh tranh cao hoặc thiếu lòng tin.

Duy lý tập thể

Ngược lại, duy lý tập thể cho rằng người chơi vẫn theo đuổi lợi ích cá nhân nhưng đồng thời cân nhắc khả năng đạt được kết quả đôi bên cùng có lợi.

Quan điểm này được sử dụng nhiều trong nghiên cứu quan hệ quốc tế. Các học giả theo trường phái thể chế tự do cho rằng hợp tác giữa các quốc gia giúp giảm chi phí và nâng cao hiệu quả giải quyết vấn đề chung, đồng thời hạn chế những hành động gây tổn hại đến lợi ích tập thể.

Ứng dụng lý thuyết trò chơi trong phân tích mâu thuẫn

Game Theory được sử dụng rộng rãi để nghiên cứu cách các bên xử lý xung đột và xây dựng hợp tác. Bằng cách dự đoán hành động của đối thủ, người chơi có thể:

• Xây dựng chiến lược ứng phó phù hợp

• Tìm kiếm cơ chế hợp tác bền vững

• Giảm thiểu rủi ro trong đàm phán

Một trong những công trình kinh điển về ứng dụng Game Theory trong phân tích xung đột là cuốn The Strategy of Conflict (1960) của Thomas Schelling – người đoạt giải Nobel Kinh tế năm 2005.

Ví dụ kinh điển: Thế lưỡng nan của tù nhân

Thế lưỡng nan của tù nhân là mô hình nổi tiếng nhất minh họa cho Game Theory.

Trong tình huống này, hai nghi phạm bị tách riêng và phải lựa chọn giữa:

• Giữ im lặng để bảo vệ nhau

• Tố cáo đối phương để giảm án cho bản thân

Nếu cả hai giữ im lặng, họ chỉ chịu mức án nhẹ. Tuy nhiên, nếu một người tố cáo trong khi người còn lại im lặng, người tố cáo sẽ được tự do còn người kia chịu hình phạt nặng.

Do thiếu niềm tin, mỗi người thường lựa chọn tố cáo để bảo vệ lợi ích cá nhân. Kết quả là cả hai cùng chịu mức án nặng hơn so với phương án hợp tác.

Mô hình này cho thấy rằng những quyết định duy lý ở cấp độ cá nhân đôi khi lại dẫn đến kết quả bất lợi cho cả tập thể.

Hạn chế của lý thuyết trò chơi

Dù là công cụ phân tích hiệu quả, Game Theory vẫn tồn tại một số hạn chế.

Trước hết, lý thuyết này giả định con người luôn hành động hợp lý, trong khi thực tế các quyết định thường bị ảnh hưởng bởi cảm xúc, định kiến hoặc yếu tố văn hóa.

Ngoài ra, trong nhiều trường hợp, các yếu tố như lòng tự tôn quốc gia, danh dự hoặc nhận thức sai lệch về đối thủ có thể làm thay đổi hoàn toàn kết quả dự đoán của mô hình.

Case Study: Chiến tranh giá giữa Shopee và Lazada

Bối cảnh

Shopee và Lazada là hai nền tảng thương mại điện tử cạnh tranh trực tiếp tại Đông Nam Á. Cả hai thường xuyên tung ra chương trình khuyến mãi lớn để thu hút người dùng và người bán.

Phân tích theo Game Theory

Người chơi: Shopee và Lazada
Chiến lược:

• Giảm giá mạnh

• Giữ giá ổn định và tập trung dịch vụ

Kết quả có thể xảy ra:

Insight quản trị

Game Theory cho thấy nếu cả hai cùng giảm giá thì thị trường rơi vào “price war” và cả hai đều thiệt hại. Vì vậy, nhiều doanh nghiệp chọn chiến lược khác như:

• Tăng trải nghiệm khách hàng

• Phát triển hệ sinh thái dịch vụ

• Xây dựng loyalty program

Đây là ví dụ điển hình của Prisoner’s Dilemma trong kinh doanh

Đọc thêm: THE GAME THEORY IN MANAGEMENT

Case Study: Chiến lược định giá vé của các hãng hàng không

Bối cảnh

Các hãng hàng không như Vietnam Airlines, Vietjet Air hay Bamboo Airways luôn theo dõi sát giá vé của nhau.

Ứng dụng Game Theory

Các hãng sử dụng mô hình dự đoán phản ứng đối thủ trước khi:

• Tung vé giá rẻ

• Điều chỉnh tần suất chuyến bay

• Mở đường bay mới

Ví dụ:

Nếu Vietjet giảm giá vé mạnh trên một tuyến bay, Vietnam Airlines có thể:

• Giảm giá theo

• Tăng dịch vụ để giữ phân khúc cao cấp

• Rút bớt chuyến bay để giảm chi phí

Insight quản trị

Game Theory giúp doanh nghiệp hiểu rằng cạnh tranh không nhất thiết phải là giảm giá. Thay vào đó, doanh nghiệp có thể:

Khác biệt hóa sản phẩm

Tập trung vào phân khúc khách hàng riêng

Tối ưu chi phí vận hành

Case Study: Hợp tác giữa Apple và Samsung

Bối cảnh

Apple và Samsung cạnh tranh gay gắt trong thị trường smartphone, nhưng Samsung lại là nhà cung cấp linh kiện quan trọng cho Apple.

Phân tích theo Game Theory

Đây là mô hình Non-zero-sum Game

Hai công ty có hai lựa chọn:

• Chỉ cạnh tranh

• Cạnh tranh + hợp tác chuỗi cung ứng

Nếu chỉ cạnh tranh:

• Hai bên mất cơ hội doanh thu chuỗi cung ứng

Nếu vừa cạnh tranh vừa hợp tác:

• Apple có linh kiện chất lượng cao

• Samsung có nguồn doanh thu lớn

Insight quản trị

Game Theory cho thấy:

Đối thủ vẫn có thể trở thành đối tác
Hợp tác chiến lược giúp tối ưu lợi ích dài hạn
Quan hệ doanh nghiệp không luôn là “thắng – thua”

Case Study: Thiết kế hệ thống thưởng trong doanh nghiệp

Bối cảnh

Nhiều doanh nghiệp gặp vấn đề khi nhân viên cạnh tranh nội bộ thay vì hợp tác.

Ví dụ: đội sales trong một công ty được thưởng hoàn toàn theo doanh số cá nhân.

Phân tích theo Game Theory

Người chơi: Nhân viên bán hàng
Chiến lược:

• Chia sẻ khách hàng và hỗ trợ đồng đội

• Giữ thông tin cho riêng mình

Nếu hệ thống thưởng chỉ dựa trên cá nhân:
→ Nhân viên có xu hướng giữ thông tin
→ Hiệu quả tổng thể giảm

Nếu thưởng kết hợp cá nhân + nhóm:
→ Tăng hợp tác
→ Tăng doanh thu tổng thể

Insight quản trị

Game Theory giúp doanh nghiệp thiết kế incentive để:

• Giảm hành vi “free rider”

• Tăng hợp tác nội bộ

• Cân bằng lợi ích cá nhân và tổ chức

Case Study: Đàm phán giữa doanh nghiệp và nhà cung cấp

Bối cảnh

Một doanh nghiệp sản xuất cần thương lượng giá nguyên vật liệu với nhà cung cấp.

Ứng dụng Game Theory

Hai bên có thể chọn:

Ép giá mạnh
Hợp tác dài hạn

Nếu doanh nghiệp ép giá:

• Nhà cung cấp có thể giảm chất lượng

• Quan hệ hợp tác không bền vững

Nếu hai bên hợp tác:

• Ổn định chuỗi cung ứng

• Giảm rủi ro sản xuất

• Tối ưu chi phí dài hạn

Insight quản trị

Game Theory cho thấy các mối quan hệ lặp lại nhiều lần thường khuyến khích chiến lược hợp tác thay vì tối đa hóa lợi ích ngắn hạn.

Kết luận

Lý thuyết trò chơi cung cấp một khung phân tích mạnh mẽ giúp giải thích cách con người và tổ chức đưa ra quyết định trong môi trường cạnh tranh và hợp tác. Từ kinh tế học, chính trị quốc tế đến quản trị mâu thuẫn, Game Theory đóng vai trò quan trọng trong việc dự đoán hành vi và xây dựng chiến lược hiệu quả.

Tuy nhiên, để áp dụng thành công trong thực tế, cần kết hợp Game Theory với hiểu biết về yếu tố tâm lý, văn hóa và bối cảnh xã hội.

Đọc thêm

The post Lý thuyết trò chơi (Game Theory) là gì? Ứng dụng trong kinh doanh appeared first on Công ty Tư vấn Quản lý OCD.